DEXA Nedir?

DEXA, kemiklerin içerisindeki mineral miktarını ölçen hızlı ve ağrısız bir görüntüleme yöntemidir.

İşlem sırasında çok düşük dozda X ışını kullanılarak özellikle;

• Bel omurgası,

• Kalça,

• Gerektiğinde ön kol

bölgelerindeki kemik mineral yoğunluğu ölçülür.

DEXA günümüzde osteoporozun değerlendirilmesinde en yaygın ve standart yöntemlerden biridir.

Test yalnızca mevcut kemik yoğunluğunu göstermekle kalmaz; kişinin ilerleyen yıllarda osteoporoza bağlı kırık yaşama riskinin değerlendirilmesinde de kullanılabilir.

DEXA Kimlere Önerilir?

Kemik yoğunluğu ölçümü özellikle yaşın ilerlemesiyle birlikte daha fazla önem kazanır.

2025 yılında güncellenen USPSTF önerilerine göre 65 yaş ve üzerindeki kadınlarda osteoporoz taraması önerilmektedir. Ayrıca 65 yaşın altında olup menopoz sonrası dönemde bulunan ve osteoporotik kırık açısından yüksek risk taşıyan kadınların da risk değerlendirmesi sonrasında taranması önerilir.

Uluslararası Klinik Dansitometri Derneği (ISCD) ise daha geniş bir grup için kemik yoğunluğu ölçümünü önermektedir. Buna göre DEXA özellikle şu kişilerde değerlendirilebilir:

• 65 yaş ve üzerindeki kadınlar,

• 70 yaş ve üzerindeki erkekler,

• 65 yaşından küçük ancak osteoporoz açısından risk taşıyan menopoz sonrası kadınlar,

• 70 yaşından küçük ancak kemik kaybı açısından risk taşıyan erkekler,

• Düşük travmayla kemik kırığı yaşayan yetişkinler,

• Kemik kaybına neden olabilecek hastalığı bulunanlar,

• Uzun süre kemik kaybına yol açabilecek ilaç kullananlar,

• Osteoporoz tedavisine başlanması düşünülen kişiler,

• Osteoporoz tedavisi alan ve tedavinin etkisinin takip edilmesi gereken kişiler.

65 Yaş Üzeri Kadınlarda DEXA

Kadınlarda menopoz sonrasında östrojen seviyesinin azalması kemik kaybının hızlanmasına neden olabilir.

Bu nedenle yaş ilerledikçe osteoporoz ve buna bağlı kırık riski artar.

USPSTF, herhangi bir belirti bulunmasa bile 65 yaş ve üzerindeki kadınların osteoporoz açısından taranmasını önermektedir.

Bu taramada en sık kullanılan yöntem merkezi DEXA'dır.

Ölçüm çoğunlukla bel omurgası ve kalçadan yapılır.

65 Yaşından Önce DEXA Gerekir mi?

Bazı kişilerde evet.

Özellikle menopoz sonrası dönemde bulunan 65 yaşından genç kadınlarda osteoporoz risk faktörleri mevcutsa kemik yoğunluğu ölçümü daha erken yaşta yapılabilir.

USPSTF, bu kişilerde önce klinik risk değerlendirmesi yapılmasını ve kırık riski yüksek bulunanların DEXA ile taranmasını önermektedir.

Risk faktörleri arasında;

• Düşük vücut ağırlığı,

• Daha önce kemik kırığı geçirmiş olmak,

• Ailede özellikle kalça kırığı veya osteoporoz bulunması,

• Sigara kullanımı,

• Fazla alkol tüketimi,

• Kemik kaybına neden olabilecek ilaç kullanımı,

• Kemik yoğunluğunu etkileyen kronik hastalıklar

yer alabilir.

Dolayısıyla “DEXA için mutlaka 65 yaşını beklemek gerekir” şeklinde bir kural yoktur.

Erkeklerde Kemik Yoğunluğu Ölçümü Ne Zaman Yapılır?

Osteoporoz yalnızca kadınlarda görülen bir hastalık değildir.

Erkeklerde de yaşla birlikte kemik yoğunluğu azalabilir ve özellikle ileri yaşlarda kalça ve omurga kırıkları görülebilir.

ISCD ve Bone Health & Osteoporosis Foundation, 70 yaş ve üzerindeki erkeklerde kemik yoğunluğu ölçümünü önermektedir. Ayrıca 50-69 yaş arasında olup risk faktörü bulunan erkeklerde de DEXA değerlendirilebilir.

Bununla birlikte USPSTF, belirtisi olmayan erkeklerin genel toplum taramasında DEXA yapılmasının yararını kesin olarak ortaya koyacak kanıtların halen yetersiz olduğunu belirtmektedir.

Bu nedenle erkeklerde tarama kararı yaş ve kişisel risk faktörlerine göre verilmelidir.

Menopoz Sonrası DEXA Neden Önemlidir?

Östrojen kemik metabolizması üzerinde önemli bir role sahiptir.

Menopoz sonrasında östrojen seviyesinin azalmasıyla kemik yıkımı hızlanabilir. Özellikle menopozun ilk yıllarında bazı kadınlarda kemik kaybı daha belirgin olabilir.

Ancak menopoza giren her kadının aynı gün DEXA yaptırması gerektiği anlamı çıkarılmamalıdır.

65 yaşından küçük menopoz sonrası kadınlarda;

• Düşük kilo,

• Daha önce geçirilmiş kırık,

• Ailede osteoporoz,

• Uzun süreli kortizon kullanımı,

• Sigara,

• Kemik kaybına neden olan hastalıklar

gibi faktörler varsa daha erken değerlendirme yapılabilir.

Kortizon Kullananlarda DEXA Gerekir mi?

Uzun süre kullanılan bazı kortikosteroid ilaçlar kemik yoğunluğunun azalmasına neden olabilir.

Özellikle prednizon/prednizolon gibi sistemik kortikosteroidleri uzun süre veya yüksek doz kullanan kişilerde osteoporoz riski artabilir.

Bu nedenle uzun süreli kortizon tedavisi başlanacak veya kullanan kişilerde doktor kemik mineral yoğunluğunun değerlendirilmesini isteyebilir.

Tedavinin süresi ve dozu burada önemlidir. Birkaç günlük kısa kortizon tedavisi ile aylar veya yıllar boyunca kullanılan sistemik kortizon aynı risk düzeyinde değerlendirilmez.

Küçük Bir Düşmeyle Kırık Oluştuysa DEXA Yapılır mı?

Evet, önemli değerlendirme nedenlerinden biridir.

Ayakta durma yüksekliğinden düşme gibi normalde ciddi kırık oluşturması beklenmeyen bir travma sonrasında kırık oluşmasına düşük travmalı veya frajilite kırığı denebilir.

ISCD, frajilite kırığı bulunan yetişkinlerde kemik mineral yoğunluğu ölçümünü önermektedir.

Bone Health & Osteoporosis Foundation da 50 yaşından sonra kırık yaşayan kişilerin kemik sağlığı açısından değerlendirilmesi gerektiğini belirtmektedir.

Özellikle;

• Kalça,

• Omurga,

• El bileği,

• Omuz

kırıkları osteoporoz açısından önemli olabilir.

Hangi Hastalıklar Kemik Erimesi Riskini Artırabilir?

Osteoporoz yalnızca yaşlanmaya bağlı gelişmez.

Bazı hastalıklar kemik metabolizmasını etkileyerek daha genç yaşlarda bile kemik yoğunluğunun azalmasına neden olabilir.

Örneğin;

• Romatoid artrit,

• Kronik böbrek hastalıkları,

• Kronik karaciğer hastalıkları,

• Hipertiroidi,

• Hiperparatiroidi,

• Emilim bozuklukları,

• Bazı bağırsak hastalıkları,

• Tip 1 diyabet

gibi durumlarda doktor DEXA değerlendirmesi isteyebilir.

Kişinin yaşı genç olsa bile kemik kaybına neden olabilecek bir hastalık bulunuyorsa tarama yaşının gelmesi beklenmeyebilir.

Düşük Kilo Osteoporoz Riskini Artırır mı?

Evet.

Düşük vücut ağırlığı osteoporoz ve kırık açısından bilinen risk faktörlerinden biridir.

Özellikle menopoz sonrası dönemde düşük kilolu kadınlarda kemik yoğunluğu testi daha erken gündeme gelebilir. ISCD, düşük vücut ağırlığını 65 yaş altındaki menopoz sonrası kadınlarda ve 70 yaş altındaki erkeklerde DEXA yapılmasını düşündürebilecek risk faktörleri arasında göstermektedir.

Ancak yalnızca kilo üzerinden karar verilmez. Yaş, aile öyküsü, kırık geçmişi ve kullanılan ilaçlar birlikte değerlendirilir.

Ailesinde Osteoporoz Olanlar DEXA Yaptırmalı mı?

Ailede osteoporoz veya özellikle kalça kırığı bulunması kişinin kırık riskini artırabilir.

Bu nedenle anne veya babasında ileri yaşlarda kalça kırığı bulunan kişilerde bu bilgi risk değerlendirmesine dahil edilir.

Aile öyküsü tek başına her yaşta DEXA yapılması gerektiği anlamına gelmez; ancak diğer risk faktörleriyle birlikte testin daha erken yapılmasına neden olabilir.

DEXA Nasıl Yapılır?

DEXA oldukça basit ve ağrısız bir işlemdir.

Hasta cihazın düz ve açık masasına sırtüstü uzanır. Tarayıcı kol, vücudun üzerinden geçerek bel omurgası ve kalça bölgesinden ölçümler alır.

Cihaz kapalı bir tünel şeklinde değildir.

Bu nedenle MR'da kapalı alan korkusu yaşayan kişilerde görülen sorun genellikle DEXA'da yaşanmaz.

İşlem sırasında iğne yapılmaz ve standart DEXA için kontrast madde kullanılmaz.

DEXA Ne Kadar Sürer?

Kemik yoğunluğu ölçümü hızlı bir işlemdir.

Çoğu standart DEXA incelemesi birkaç dakika ile yaklaşık 10-20 dakika içerisinde tamamlanabilir.

Hastanın mümkün olduğunca hareketsiz yatması yeterlidir.

İşlem sonrasında kişi normal günlük hayatına devam edebilir.

DEXA Radyasyon İçerir mi?

Evet, DEXA çok düşük dozda iyonlaştırıcı radyasyon kullanır.

Ancak kullanılan radyasyon miktarı oldukça düşüktür. RadiologyInfo'ya göre DEXA'daki radyasyon dozu standart bir akciğer röntgeninin onda birinden daha az olabilir ve doğal çevreden bir günde alınan radyasyondan da düşük düzeyde olabilir.

Bu nedenle osteoporoz değerlendirmesinde oldukça düşük dozlu bir görüntüleme yöntemidir.

Gebelik ihtimali varsa diğer X ışını kullanan yöntemlerde olduğu gibi çekim öncesinde sağlık personeline bildirilmelidir.

DEXA Öncesi Aç Kalmak Gerekir mi?

Genellikle hayır.

Kemik yoğunluğu ölçümü için aç kalmak gerekmez ve kişi normal şekilde yemek yiyebilir.

Ancak RadiologyInfo, kalsiyum takviyelerinin çekimden en az 24 saat önce alınmamasını önermektedir.

Ayrıca yakın zamanda;

• Baryumlu tetkik,

• Kontrastlı tomografi,

• Nükleer tıp incelemesi

yaptırıldıysa DEXA randevusu öncesinde sağlık kuruluşuna bilgi verilmelidir.

DEXA Sonucu Nasıl Okunur?

DEXA raporlarında en sık karşılaşılan iki değer;

T skoru ve Z skorudur.

Bu iki değer aynı şeyi ifade etmez.

T Skoru Nedir?

T skoru kişinin kemik mineral yoğunluğunu genç ve sağlıklı yetişkinlerin ortalama kemik yoğunluğuyla karşılaştırır.

T skoru özellikle menopoz sonrası kadınlarda ve 50 yaş ve üzerindeki erkeklerde osteoporoz değerlendirmesinde kullanılır.

Genel sınıflandırma şöyledir:

• -1,0 ve üzeri: Normal kemik yoğunluğu

• -1,0 ile -2,5 arası: Düşük kemik kütlesi, yani osteopeni

• -2,5 ve altı: Osteoporoz ile uyumlu

Örneğin T skoru -2,7 çıkan menopoz sonrası bir kadın osteoporoz açısından değerlendirilir.

Ancak yalnızca rakama bakarak tedavi kararı verilmez. Geçirilmiş kırıklar ve genel kırık riski de önemlidir.

Z Skoru Nedir?

Z skoru kişinin kemik yoğunluğunu kendi yaş ve cinsiyet grubundaki kişilerle karşılaştırır.

Özellikle menopoz öncesi kadınlarda, 50 yaşından genç erkeklerde ve genç kişilerde Z skoru daha fazla önem taşır.

ISCD yaklaşımına göre Z skorunun -2,0 veya altında olması, kemik yoğunluğunun yaşa göre beklenen aralığın altında olduğunu düşündürür.

Bu durumda doktor altta yatan başka bir kemik kaybı nedenini araştırabilir.

Osteopeni ile Osteoporoz Aynı Şey mi?

Hayır.

Osteopeni kemik yoğunluğunun normalden düşük olduğunu ancak osteoporoz düzeyine henüz ulaşmadığını ifade eder.

T skoru -1 ile -2,5 arasında olduğunda düşük kemik yoğunluğu yani osteopeni olarak tanımlanabilir.

Osteopenisi olan herkes osteoporoz geliştirmez.

Ancak kırık riski normal kemik yoğunluğuna sahip kişilere göre daha yüksek olabilir.

Bu nedenle kişinin yaşı, düşme riski, aile öyküsü ve FRAX gibi kırık risk hesaplamaları birlikte değerlendirilir.

FRAX Nedir?

FRAX, kişinin önümüzdeki 10 yıl içerisinde önemli bir osteoporotik kırık veya kalça kırığı yaşama olasılığını tahmin etmek için kullanılan bir risk hesaplama aracıdır.

Hesaplamada;

• Yaş,

• Cinsiyet,

• Boy,

• Kilo,

• Geçirilmiş kırık,

• Ailede kalça kırığı,

• Sigara,

• Kortizon kullanımı,

• Bazı hastalıklar,

• Alkol kullanımı

gibi bilgiler dikkate alınabilir.

DEXA sonucundaki femur boynu kemik yoğunluğu da hesaplamaya dahil edilebilir.

Bu nedenle aynı T skoruna sahip iki kişinin gerçek kırık riski aynı olmayabilir.

DEXA Ne Sıklıkla Yapılır?

DEXA'nın herkes için “yılda bir kez” yapılması gerektiğine dair genel bir kural yoktur.

Tekrar süresi;

• İlk ölçüm sonucuna,

• Yaşa,

• Osteoporoz riskine,

• Kullanılan ilaçlara,

• Tedavi başlanıp başlanmadığına

göre belirlenir.

Tedavi alan veya tedavi sınırına yakın olan bazı kişilerde 1-2 yıl içerisinde kontrol yapılabilir. Düşük riskli kişilerde ise daha uzun aralıklar uygun olabilir.

Amaç yalnızca sık sık ölçüm yapmak değil, ölçüm sonucunun tedavi kararını veya takibi değiştireceği doğru zamanda testi tekrarlamaktır.

DEXA Sonucu Normal Çıkarsa Tekrar Yapılır mı?

Normal sonuç ömür boyu osteoporoz gelişmeyeceği anlamına gelmez.

Yaş ilerledikçe kemik yoğunluğu değişebilir.

Ancak normal kemik yoğunluğu bulunan düşük riskli bir kişinin kısa aralıklarla tekrar DEXA yaptırmasına çoğu zaman gerek olmayabilir.

Yeni bir kırık, uzun süreli kortizon kullanımı veya yeni bir risk faktörü ortaya çıkarsa doktor tekrar değerlendirme önerebilir.

DEXA'da Osteoporoz Çıkarsa Ne Yapılır?

DEXA sonucunda osteoporoz saptanması durumunda yalnızca kemik yoğunluğuna bakılarak süreç tamamlanmaz.

Doktor kişinin;

• Kalsiyum ve D vitamini durumunu,

• Böbrek fonksiyonlarını,

• Tiroid ve paratiroid hastalıklarını,

• Kullandığı ilaçları,

• Geçirdiği kırıkları,

• Düşme riskini

de değerlendirebilir.

Tedavide kişinin durumuna göre;

• Beslenme düzenlemeleri,

• Yeterli kalsiyum ve D vitamini alımı,

• Ağırlık taşıyan egzersizler,

• Düşmelerin önlenmesi,

• Sigaranın bırakılması,

• Gerekli kişilerde osteoporoz ilaçları

gündeme gelebilir.

Tedavi herkese aynı şekilde uygulanmaz.

Kemik Yoğunluğu Ölçümü İçin Hangi Doktora Gidilir?

Kemik yoğunluğu değerlendirmesi farklı branşlar tarafından istenebilir.

Özellikle;

• Fizik tedavi ve rehabilitasyon,

• Endokrinoloji,

• İç hastalıkları,

• Romatoloji,

• Kadın hastalıkları ve doğum,

• Ortopedi

uzmanları kişinin durumuna göre DEXA isteyebilir.

Önemli olan testi hangi branşın istediğinden çok, sonucun kişinin genel kırık riski ve sağlık durumu ile birlikte değerlendirilmesidir.

Sık Sorulan Sorular

DEXA kaç yaşında yapılır?

Genel taramada kadınlarda 65 yaşından itibaren osteoporoz taraması önerilir. 65 yaşından genç menopoz sonrası kadınlarda risk yüksekse daha erken yapılabilir. ISCD ve bazı kemik sağlığı kuruluşları erkeklerde 70 yaşından itibaren DEXA değerlendirmesini önermektedir.

Menopoza giren herkes DEXA yaptırmalı mı?

Hemen değil. 65 yaş altındaki menopoz sonrası kadınlarda düşük kilo, kırık öyküsü, riskli ilaç kullanımı veya kemik kaybına neden olan hastalık gibi faktörler varsa daha erken tarama değerlendirilebilir.

Kemik yoğunluğu ölçümü ağrılı mı?

Hayır. DEXA ağrısız ve girişimsel olmayan bir işlemdir. İğne veya anestezi gerekmez.

DEXA radyasyon verir mi?

Evet ancak radyasyon dozu çok düşüktür. Standart bir akciğer röntgeninden çok daha düşük doz kullanılır.

DEXA için aç olmak gerekir mi?

Genellikle hayır. Ancak kalsiyum takviyesinin çekimden yaklaşık 24 saat önce alınmaması önerilebilir.

T skoru -2,5 ne demek?

Menopoz sonrası kadınlarda ve 50 yaş üzerindeki erkeklerde T skorunun -2,5 veya daha düşük olması osteoporoz tanısıyla uyumludur.

T skoru -1,5 çıkarsa ne olur?

-1,5 değeri osteopeni yani düşük kemik yoğunluğu aralığındadır. Ancak tedavi gerekip gerekmediği yalnızca T skoruna göre değil, toplam kırık riskine göre belirlenir.

Genç yaşta DEXA yapılabilir mi?

Evet. Kemik kaybına neden olabilecek hastalığı, uzun süreli kortizon kullanımı veya düşük travmalı kırık öyküsü bulunan genç yetişkinlerde doktor DEXA isteyebilir.

Sonuç

DEXA, osteoporozun erken dönemde değerlendirilmesini ve kemik kırığı riskinin belirlenmesini sağlayan hızlı, ağrısız ve düşük radyasyonlu bir kemik yoğunluğu ölçümüdür.

65 yaş ve üzerindeki kadınlarda osteoporoz taraması önerilir. Daha genç menopoz sonrası kadınlarda ise düşük kilo, geçirilmiş kırık, aile öyküsü, riskli ilaç kullanımı veya kemik kaybına yol açabilecek hastalıklar varsa DEXA daha erken yaşta yapılabilir.

ISCD gibi uzmanlık kuruluşları 70 yaş ve üzerindeki erkeklerde de kemik yoğunluğu ölçümünü önerirken, daha genç erkeklerde risk faktörlerinin bulunması durumunda DEXA değerlendirilebilir.

DEXA sonucundaki T ve Z skorları tek başına değerlendirilmemelidir. Yaş, daha önce geçirilen kırıklar, kullanılan ilaçlar ve kişinin toplam kırık riskiyle birlikte yorumlanmalıdır.

Bu içerik bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı veya tedavi yerine geçmez. Kemik yoğunluğu ölçümüne ihtiyacınız olup olmadığı ve test sonucunuzun değerlendirilmesi için hekiminize başvurunuz.